00:00:00 Wprowadzenie — synergia terpenów, kannabinoidów i cytostatyków
Tomasz Ołubczyński: To akurat nie jest żadne nowum. Terpeny działają w sposób synergistyczny z kannabinoidami, które mają też właściwości przeciwnowotworowe, więc połączenie takich trzech różnych związków, czyli terpenów, kannabinoidów plus jeszcze standardowych cytostatyków, będzie miało lepsze jeszcze skutek. Witam Cię w kolejnym odcinku podcastu Rozmowy Konopne. Moimi gośćmi są lekarze, naukowcy, pacjenci oraz eksperci zajmujący się tą niezwykłą rośliną. Ja nazywam się Tomasz Ołubczyński i jestem dyplomowanym terapeutą konopnym.
Jeżeli publikowane przeze mnie treści są dla Ciebie atrakcyjne, zasubskrybuj, udostępnij lub napisz komentarz. A teraz zaczynamy. Przeglądając jakiś czas temu badania naukowe dotyczące raka jelita... W tym miejscu chciałbym słowem wstępu nadmienić, iż rak jelita grubego jest jednym z najbardziej agresywnych nowotworów na świecie z pięcioletnim wskaźnikiem przeżycia wynoszącym zaledwie 12,5%. Kluczową rolę w tej chorobie odgrywają nowotworowe komórki macierzyste i rak jelita grubego jest drugą przyczyną zgonów związanych z nowotworami w Polsce.
Charakteryzuje się on szybkim, niekontrolowanym wzrostem i tendencją do przyrzutów. Natknąłem się na ciekawą publikację o tytule...
00:01:23 Rak jelita grubego — statystyki i rola komórek macierzystych
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Na aktywności terpenów obecnych w konopiach przeciw nowotworowym komórkom macierzystym raka jelita grubego badania in vitro. Ku mojej radości okazało się, że jest to polskie badanie i właśnie dzisiaj gościem odcinka jest autorka tegoż właśnie badania dr Helena Moreira, adiunkt Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Dzień dobry pani doktor. Dzień dobry, witam serdecznie. Jakie są główne cechy nowotworowych? Komórek macierzystych, które utrudniają skuteczne leczenie raka jelita grubego?
Nowotworowe komórki macierzyste są to komórki, które stanowią masę guza i niewielki procent masy guza i odpowiedzialne są za przerzutowanie, za tworzenie nowotworu, również za odnawianie. Utrudniają również leczenie nowotworów z tego względu, że są one bardzo oporne na leczenie, bo wykształciły... Komórek macierzystych, które utrudniają wnikanie na przykład penetrację leków do wnętrza, do cytoplazmy tych komórek, przez co też stężenie, poziom terapeutyczny leków jest bardzo niski i takie komórki przeżywają, czyli mają szereg takich różnych mechanizmów obronnych, które umożliwiają im przeżycie.
Terapie aktualne, które stosowane są celują głównie w takie szybko proliferujące komórki masy guza, natomiast...
00:02:53 Mechanizmy obronne nowotworowych komórek macierzystych
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Takie komórki nowotworowe, komórki macierzyste znajdują się w takiej fazie powiedzmy sobie uśpienia, w takiej fazie spoczynkowej, nie proliferują, tylko tak jakby oczekują na sygnały, które będą je mobilizowały do proliferacji i przez to właśnie to stężenie terapeutyczne też tych leków jest niższe. Czyli największym problemem jest mechanizmy obronne tych komórek macierzystych.
Można tak powiedzieć, ponieważ one rzeczywiście mają ogromne zdolności do przetrwania, właśnie przez to, że mają te mechanizmy obronne, ale również przez to, że są właśnie komórkami w stanie spoczynku, czyli też ten poziom leku terapeutycznego w tych komórkach jest niższy. One poza tym jeszcze znajdują się w masie guza nowotworowego, w takich częściach guza, które... ...nazywamy tak zwanymi niszami, gdzie penetracja leku jest także utrudniona.
Ze względu na to, że znajdują się, powiedzmy, gdybyśmy sobie wyobrazili guza nowotworowego jako taką strukturę 3D, to nowotworowe komórki macierzyste mieszczą się właśnie głównie w centrum tej struktury 3D, tam gdzie penetracja leku jest trudniejsza, gdzie też panują warunki trudniejsze dla przetrwania komórek, bo tam trudniej docierają składniki odżywcze do tych części masy guza, panuje niedotlenienie i właśnie dlatego te komórki też, między innymi, mają takie zdolności, właściwości pomocne właśnie i wykształcają takie właściwości, które pozwalają im przetrwać te trudne warunki, powiedzmy sobie, środowiska zewnętrznego.
Jakie metody tradycyjne, metody leczenia są dostępne, jeżeli chodzi o... nowotwory jelita grubego? Jest na, między innymi, na cytostatykach, na przykład takim cytostatykiem stosowanym w leczeniu raka jelita grubego, między innymi jest irynotekan.
00:05:34 Tradycyjne metody leczenia — irynotekan
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Jak w ogóle doszło do tego, że pojawił się pomysł uruchomienia badania dotyczące właśnie leczenia raka jelita grubego przy użyciu terpenów, bo kluczem tutaj tego badania są właśnie terpeny. Skąd w ogóle pomysł na to? W przypadku moich badań taki pomysł ze współpracy z wcześniejszych w sumie badań, ponieważ przez wiele lat badałam związek, który również należy do terpenów, który się nazywa celastrol.
Jest to związek, który wykazuje bardzo duże właściwości przeciwnowotworowe w terapii, no może jeszcze nie w terapii, bo tutaj te badania, które ja wykonuję, są badaniami podstawowymi, czyli z wykorzystaniem metod in vitro. Jest to związek, który pochodzi z trypterygium wilfordii, takiej rośliny chińskiej. I w moich badaniach z wykorzystaniem linii nowotworowych raka jelita grubego wykazywał, no można powiedzieć, rewelacyjne właśnie właściwości przeciwnowotworowe. W międzyczasie, jak to w świecie naukowym bywa, nawiązaliśmy współpracę razem z naszym zespołem w katedrze z firmą,
00:06:49 Skąd pomysł na terpeny — celastrol i współpraca z producentem olejków
dr hab. Helena Genowefa Moreira: która zajmuje się produkcją olejków z zawartością kannabinoidów. Zaczęliśmy również badać te substancje i ze względu na dużą zawartość terpenów również właśnie w konopiach, zainteresował mnie temat terpenów tych właśnie w konopiach i wybrałam dwa spośród licznych, bo jest ich ponad 100. 200 różne dane literaturowe podają liczby, jedno ich powyżej 100 różnych terpenów zawartych w konopiach. Ja wybrałam dwa do swojego projektu w celu oceny ich działania na komórki, nowotworowe komórki macierzyste w raku jelita grubego. Mówimy o terpenach Borneol, Guajol. Borneol i Guajol, tak jest.
Jeżeli chodzi o jeden i drugi związek, są badania, które już zostały wcześniej przeprowadzone. Między innymi Borneol miał badania w 2008 roku, które sugerowały przeciwzakrzepowe działanie i wskazywał na możliwe działania zapobiegawcze na zakrzepy krwi i choroby sercowo-naczyniowe, m.in. takie jak udar.
00:08:04 Wybór borneolu i guajolu — wcześniejsze badania nad ich właściwościami
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Guajol również miał badania, które wskazywały, że posiada właściwości przeciwzapalne i czynił go potencjalnym sojusznikiem właśnie w radzeniu sobie z problemami związanymi ze stanami zapalnymi, takimi jak ból czy ograniczenie. Ograniczona ruchomość. Pytanie, jakie mechanizmy działania mają właśnie te dwa terpeny, które sprawiają, że są one skuteczne w indukowaniu apoptozy komórek nowotworowych?
Właśnie te badania, które pan tutaj przytoczył, nie są to badania, które ja tutaj przeprowadzałam, czyli to nie są badania skuteczności przeciwnowotworowej, bo trzeba powiedzieć, że jeśli przegoniemy literaturę naukową, w zakresu badań w ogóle terpenów konopnych, jeśli chodzi o działania przeciwnowotworowe, to naprawdę tych badań jest niewiele, dlatego też wydaje mi się, że te moje badania były potem względem cennym, bo przyniosły dodatkową wiedzę w temat potencjalnego zastosowania terpenów w terapii. Oczywiście mówimy o sytuacji, która nie będzie już dzisiaj, ponieważ...
No, z badań podstawowych, którymi się zajmuję do wdrażania, jeszcze musi, no, jest to długa droga. Tak, tak. Jest to związek, który zwiększa ilość leku w komórkach nowotworowych właśnie poprzez blokowanie glikoproteiny P. Czyli generalnie mają właściwości zwiększania penetracji leków do wnętrza komórek, co właśnie, czy takiego synergistycznego też działania z różnymi substancjami, związkami, czy też lekami.
00:10:20 Mechanizm działania — blokowanie glikoproteiny P i apoptoza
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Jeśli chodzi o moje badania akurat, to ja badałam użyteczność tych dwóch terpenów właśnie w terapii raka jelitogrubego i wybrałam tutaj dwa modele komórkowe. To są linie komórkowe raka jelitogrubego, takiego wrażliwego na działanie cytostatyków i takiego, które jest oporne na działanie cytostatyków, właśnie w których... W tej linii drugiej komórkowej, ta linia cechuje się tym, że jest ona wzbogacona w nowotworowe komórki macierzyste, czyli też te, które są takim celem terapeutycznym, prawda?
Aktualnie ze względu na te ich niedobre właściwości właśnie podtrzymywania nowotworu, tworzenia metastazy i też właśnie odtwarzania nawet po skutecznym leczeniu z tych komórek może się przecież nowotwór odtworzyć. W tych dwóch liniach porównywałam ich skuteczność, tych dwóch związków samodzielnie, ale również właśnie w terapii skojarzonej z irynotekanem.
I tutaj jeśli chodzi o ich działanie, takie właśnie jako pojedynczych związków, wykazują one działanie cytotoksyczne wobec komórek zarówno takich i wrażliwych na cytostatyki, jak i właśnie tych nowotworowych komórek macierzystych, również wspomagają one, zwiększają aktywność przeciwnowotworową cytotoksyczną irynotekanu, który jest takim właśnie jednym z standardowych leków stosowanych w terapii raka jelita grubego. Proszę mi jeszcze powiedzieć, były wykorzystywane te dwa terpeny, czy jeszcze w tym badaniu były zastosowane jakieś fitokannabinoidy?
00:12:08 Model badawczy — dwie linie komórkowe, wrażliwa i oporna
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Nie, w tym badaniu akurat ograniczyliśmy się jedynie do badania połączenia terpenów z standardowymi. Natomiast taki pomysł właśnie zastosowania terpenów z fitokannabinoidami, a także właśnie jako trzecim jeszcze cytostatykiem mamy i to będzie myślę, że w najbliższych miesiącach właśnie rozpoczniemy badania nad takim połączeniem. No to cudownie, to mam nadzieję, że uda nam się uzyskać informacje dotyczące tego badania. Mogłaby Pani opowiedzieć, jak wyglądały wyniki tych badań, bo to były dwie linie komórkowe, tak? Tak, to były dwie linie komórkowe.
To jest linia komórkowa raka jelita grubego, taka wyprowadzona z komórek, linia oporna na działanie cytostatyków, dokładnie oporna na doksorubicynę. Z moich badań wcześniejszych jeszcze przed tym badaniem terpenów. Wynika, iż ta linia oporna na działanie cytostatyków jest wzbogacona w nowotworowe komórki macierzyste, czyli ilościowo, mówiąc prosto, jest po prostu tych nowotworowych komórek macierzystych więcej, dzięki czemu możemy zastosować tą linię komórkową do badania nowotworowych urek macierzystych, potencjalnych terapii celujących w te komórki. Wynik tego badania.
Do indukcji podwójnych uszkodzeń DNA, które prowadzą komórkę na drogę apoptozy, no i samą również apoptozę.
00:14:26 Wyniki — synergia z irynotekanem, przewaga guajolu
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Generalnie z tych badań wynika, że obydwa związki mają zdolność do zwiększania działania irynotekanu, czyli poprawiają skuteczność działania samego irynotekanu, aczkolwiek wydaje się, że guajol byłby lepszy. Tutaj związkiem w tym połączeniu, szczególnie właśnie do raka jelita grubego, takiego właśnie opornego na działanie cytostatyków, czyli z tą zwiększoną liczbą tych komórek nowotworowych, komórek macierzystych. Zapytam, bo nie wiem czy dobrze zrozumiałem. Badanie zostało przeprowadzone przy użyciu równolegle połączonych dwóch terpenów, czy były to linie komórkowe, które były...
Czy były poddawane działaniu jednego tylko terpenu? Połączenie było typu borneol plus irynotekan albo guajol plus irynotekan. I większe możliwości teoretycznie daje borneol, tak? Z tego co zdążyłem zapamiętać. Tutaj akurat guajol wykazał troszkę lepsze... Obydwa związki mają właściwości takie poprawiające działanie irynotekanu, ale akurat guajol w tych moich badaniach, wykazał troszkę lepszą skuteczność, jeśli chodzi o właśnie tą linię komórkową oporną na cytostatyki wzbogaconą w nowotworowe komórki macierzyste.
Czyli byłby, może by wykazywał po prostu większą skuteczność w stosunku do tych nowotworowych komórek macierzystych. Okej. I jak to procentowo, jakie wartości jakby finalne można byłoby podać? Czy procentowo, czy chyba procentowo skuteczności? Skuteczność, trudno jest tak określić w badaniach. Nie możemy w sposób... Przede wszystkim musimy podkreślić, że są to badania podstawowe. Więc my tutaj w badaniach podstawowych stosujemy określone stężenia związków, które działają bezpośrednio na komórki, co nie można w sposób bezpośredni przełożyć na na przykład dawkowanie na pacjentów.
Generalnie, jeśli chodzi o badania takie podstawowe, tutaj procent skuteczności jest... Dosyć duży, bo to jest nawet czasami zwiększona skuteczność o kilkadziesiąt procent. To w zależności właśnie tutaj od dawki, od stężenia i kombinacji tych substancji, tych połączeń. Czyli teoretycznie daje to jakieś światło na możliwości terapeutyczne? Tak, jak najbardziej. Do dalszych badań. Do dalszych badań, oczywiście.
00:17:45 Markery CD44 i CD133, indukcja uszkodzeń DNA
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Ja jestem przekonany, bo szukałem w badaniach naukowych jakichś dodatkowych informacji, ale no niestety tych informacji jest bardzo mało, jeżeli chodzi o zastosowanie tych terpenów właśnie w eliminacji komórek nowotworowych. Proszę mi powiedzieć jeszcze, kiedy te badania zostały przeprowadzone, jak długo trwały, jakie były problemy z prowadzeniem, z uruchomieniem tego badania? Te badania były prowadzone... Rok czasu. Były one finansowane przez Narodowe Centrum Nauki. To są badania wstępne, bo jak Pan sam właśnie przed chwilą powiedział, takich badań tego typu jest niewiele.
Temat tych terpenów, ale w ogóle na temat terpenów, to w ostatnich roku, dwóch lat jakby wzrasta ilość badań dotyczących różnych substancji, dotyczących konopi, tak. Ale akurat na temat terpenów można znaleźć różne prace przeglądowe, natomiast takich badań stricte naukowych z izolowanymi związkami tak naprawdę nie ma. Także jest to takie jakby nowe światło w świecie nauki. Tym bardziej jest to bardzo ważne badanie, uważam. Czy będą kolejne etapy?
Jest właśnie próba połączenia terpenów z kannabinoidami i z cytostatykami, czyli to pójście właśnie troszkę jakby krok w dalej, ponieważ tutaj też to akurat nie jest żadne nowum, jest to w wielu pracach ponoszone. Także terpeny działają w sposób synergistyczny z kannabinoidami, które mają też właściwości, uważa się... ...przeciwnowotworowe, więc połączenie być może takich trzech różnych związków, czyli terpenów, kannabinoidów plus jeszcze standardowych cytostatyków będzie miało lepszy jeszcze skutek niż zastosowanie samych połączeń, samych pojedynczych substancji.
Czy taki horyzont czasowy, czy mogłaby Pani powiedzieć, czy jest w ogóle teoretycznie możliwość wprowadzenia... ...tych badań już bezpośrednio na ostatni etap? To na ten moment na pewno nie. Na ten moment na pewno nie. Tutaj na razie się zajmujemy takimi badaniami podstawowymi, czyli z wykorzystaniem linii komórkowych jako modeli badawczych, natomiast w dalszych etapach to są już badania właśnie bardziej zaawansowane, bo na ten moment na pewno nie mamy też środków finansowych. No tak, okej. A czy mogłaby Pani jeszcze powiedzieć, w którym roku to badanie zostało przeprowadzone?
00:20:54 Wyzwania badania — rozpuszczalność związków, finansowanie z NCN
dr hab. Helena Genowefa Moreira: To badanie było wykonywane w 2022 roku. Niestety informacja o tym badaniu jakoś przez media się nie przebiło. Uważam, że to bardzo źle. Mam nadzieję, że jakoś rzucimy światło na to badanie i na możliwości tych terpenów. Jakie były największe wyzwania przy zaprojektowaniu i przeprowadzeniu tego badania? Nie było jakichś takich, szczerze mówiąc, ogromnych wyzwań, ponieważ w zespole, z którym pracuję tutaj, mamy duże doświadczenie, jeśli chodzi o badania, które były wykonywane. Te metody, które zastosowaliśmy, są nam bardzo dobrze znane. Wykonujemy je rutynowo. Jedynie takim...
Nie wiem, czy to jest akurat istotne, ale dla nas, tutaj dla badań istotne było rozpuszczalność tych związków, ponieważ okazało się, że w wyższych stężeniach, które zastosowaliśmy, dochodziło do wytrącania się. Także musieliśmy troszkę zejść z dawkami podawanymi i w zasadzie reszta tutaj... Nie było po drodze. Nie było po drodze żadnych... No to miło to słyszeć, że problemowo... Problemów było niewiele, czyli stricte terpeny były pozyskane bezpośrednio z konopi.
A tutaj to muszę przerwać, bo terpeny te akurat wykorzystane w badaniach były zakupione w firmie, która sprzedaje takie, można powiedzieć... Czy to były izolaty, czy to były... Terpeny, które zastosowaliśmy, były nie z izolatami, tylko zostały zakupione jako taki standard. Taka substancja czysta do analizy, a to nie jest żaden ekstrakt, nie izolat, tylko substancja, którą można komercjalnie pozyskać. Dostawcą była firma polska? Dostawcą była firma narodowa. Jakie specyficzne markery na komórkach nowotworowych są celowane przez terpeny i jak to wpływa na efektywność terapii?
Nie badałam specyficznych markerów. Na komórkach nowotworowych, komórkach macierzystych i celowania terpenów te markery. Zastosowałam takie dwa przeciwciała, które pozwalały mi zidentyfikować nowotworowe komórki macierzyste. To były antygeny CD44 i CD133. To są takie uznane markery nowotworowych komórek macierzystych, ale one mi posłużyły tylko po to, żeby wyizolować... ...odseparować te komórki od pozostałych komórek niebędących nowotworowymi komórkami macierzystymi. Natomiast moje badanie nie miało na celu ocenić, czy terpeny działają na te akurat markery. Rozumiem.
Moje zadanie było ocenić aktywność przeciwnowotworową poprzez działanie... ...przez działanie cytotoksyczne, proapoptotyczne i również poprzez indukcję uszkodzeń DNA. Link do badania będziemy mogli zamieścić w opisie odcinka, pani doktor. Wyniki nie są jeszcze opublikowane. Wyniki nie są, ale są informacje dotyczące samego badania. Tak, ale te informacje... Na stronie Uniwersytetu Medycznego chociażby. Jeśli są na stronie Uniwersytetu Medycznego, to są takie skąpe, prawda? Tak, tak. Jakie długoterminowe plany badawcze są związane z projektem oceny terpenów?
I jakie inne typy nowotworów mogą być objęte tymi badaniami? Ze względu na duże, bardzo dobre właściwości terpenów, właśnie szczególnie jako takich substancji,
00:25:00 Plany na przyszłość — kannabinoidy, nanonośniki, rak płuc i piersi
dr hab. Helena Genowefa Moreira: które wspomagają dostarczanie leków, czy działają synergistycznie z lekami przeciwnowotworowymi, to może być w każdym typie nowotworów. Myślę, że takim dobrym modelem badawczym może tu być rak np. płuc, czy rak piersi. My tutaj również wykonujemy w katedrze badania z wykorzystaniem linii komórkowych raka płuc i raka piersi. Mamy również linie takie właśnie, które są i wrażliwe na działanie cytostatyków, i również właśnie takie z wykształceniem. Z wykształconą opornością na działanie cytostatyków.
W najbliższych latach, czy miesiącach, może nie latach, już za dużo powiedziane, też będziemy badać właśnie z wykorzystaniem tych linii komórkowych. Czyli terapia bardziej właśnie w stronę i raka płuc, i raka piersi. A teoretycznie, bo takie też pytanie mi się teraz nasunęło, w jaki sposób, w jaki sposób w przyszłości mogłyby być stosowane teterpeny w trakcie wspomagania leczenia? Czy one bardziej zastosowanie powinny mieć jako substancje wziewne, czy powinny być dostarczane w innej formie do organizmu? Całkowicie, całkowicie, teoretycznie, tylko teoretycznie. Możemy tak teoretyzować.
I myślimy o raku płuc, dobrze byłoby dostarczać może właśnie w takiej formie wziewnej. Jeśli mówimy o raku jelita grubego, czy raku piersi, tutaj już ta forma wziewna może mieć mniejsze znaczenie, a bardziej znaczenie miałoby jakieś zastosowanie nośników, jakichś innych nośników leków. Różne nośniki leków się stosuje. Też mamy w takich planach badawczych wykorzystanie haloizytu jako takiego nanonośnika. Także tutaj mamy otwarte pole jeszcze do badań i szczerze mówiąc, będzie to też przedmiotem naszych badań w najbliższym czasie. Wykorzystanie właśnie takich nanonośników.
Czy jeszcze jakieś placówki naukowe w Polsce pracują nad wykorzystaniem związków z konopi w leczeniu? Tak. Chociażby nowotworów? Czy ma Pani taką wiedzę? Orientuje się Pani może? Akurat nie mam. Znam poza granicami Polski osoby, które się zajmują badaniami. W Polsce na razie nie znam osób, które by wykonywały podobne do mnie badania, bo wykorzystanie substancji pochodzących z konopi to oczywiście jest wiele osób, które tego typu badania... wykonują. Czyli można powiedzieć Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu w tym kierunku przoduje. I oczywiście nie tylko w Polsce, ale i na świecie, prawda?
Bo tych badań jest bardzo mało. Nie wiem, czy tak można powiedzieć. Myślę, że jesteśmy jednym z nielicznych tak ośrodków, które tego typu badania wykonują. Tym bardziej... Ja nie znalazłam... Nie znalazłem podobnych badań w Polsce nigdzie. Wiadomo, że informacje też nie zawsze tak szybko są publikowane. Tym bardziej cieszę, że to Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu wkłonił się właśnie w tym kierunku.
00:29:00 Podsumowanie i zakończenie
dr hab. Helena Genowefa Moreira: Tym bardziej jestem zachwycony tą naszą dzisiejszą rozmową. Dziękuję za te wszystkie informacje. Mam nadzieję, że dalsze badania będą prowadzone. I mam nadzieję, że uda nam się ponownie spotkać i ponownie nagrać materiał dotyczący następnych kwestii. Dziękuję jeszcze raz. Dziękuję. Dziękuję ślicznie. Dziękuję. I dojechaliśmy do końca odcinka. Dziękuję za Twój czas. Oczywiście wszystkie linki znajdziesz w opisie. Jeżeli publikowane przeze mnie treści są dla Ciebie atrakcyjne, zasubskrybuj, udostępnij lub pozostaw komentarz. Dzięki. Pozdrawiam ciepło.
Tomasza Łukczyński, terapeuta konopny z podcastu Rozmowy Konopne. Niech kannabinoidy będą z nami.