Włókiennictwo konopne w Polsce — rozmowa z Maćkiem Kowalskim z Kombinatu Konopnego

Maciek Kowalski wraca do Rozmów Konopnych po raz drugi (poprzednio w odcinku 007), żeby opowiedzieć, w którym miejscu naprawdę znajduje się polski przemysł tekstylny oparty na konopiach włóknistych. To rozmowa o pracy u podstaw, czechosłowackich maszynach przędzalniczych, rolnikach pod Trzeblągiem i parametrze wytrzymałości, który dziś wynosi 8, a powinien 10. To także rozmowa, która porządkuje kilka popularnych mitów o „zielonej” odzieży.

Dlaczego akurat włókno konopne

Branża odzieżowa to jeden z największych sektorów światowej gospodarki, i jednocześnie jeden z najbardziej obciążających środowisko. Globalna produkcja tekstyliów opiera się na bawełnie (kontrowersyjnej pod kątem wody i pestycydów) oraz syntetykach pochodnych ropy naftowej. W tym kontekście konopie włókniste wracają na agendę jako surowiec, który w europejskim klimacie można uprawiać bez nawadniania, z minimalnym użyciem chemii rolniczej, a przy tym dostarcza zarówno długiego, jak i krótkiego włókna.

Historycznie konopia była w Polsce uprawą codzienną, od lin okrętowych po płótna. Maciek Kowalski zakładając Kombinat Konopny pod Trzeblągiem nie wymyślił niczego od nowa; raczej próbuje odbudować łańcuch, który został zerwany w drugiej połowie XX wieku. Ale jego perspektywa jest zaskakująco pokorna. Najambitniejsze cele polskiego włókiennictwa konopnego oscylują wokół promila całego rynku odzieżowego. Jednej tysięcznej. To nie jest narracja o „zastąpieniu bawełny”. To narracja o zbudowaniu wartościowej niszy.

Mit „zielonego” – czyli dlaczego konopie same z siebie nie są ekologiczne

Pierwsze, co Maciek mówi wprost: konopie same z siebie nie są „zielone”. Roślina ma świetne parametry agronomiczne, ale to, czy finalny T-shirt jest ekologiczny, zależy od kilkunastu zmiennych, które dzieją się po zbiorach.

• Sposób przetwarzania. Roszenie, łamanie, czesanie, przędzenie, dziewiarstwo, barwienie, każdy z tych etapów ma swój ślad środowiskowy. Można konopie przetworzyć tak, że ślad węglowy końcowego produktu będzie wyższy niż bawełny.
• Odległość od konsumenta. Konopia uprawiana w Polsce, przerabiana w Chinach, sprzedawana w Polsce, to logistyczny absurd, który zjada cały zysk środowiskowy.
• Energia w fabryce. Zakład przędzalniczy zasilany węglem versus zakład na OZE to zupełnie inne bilanse.
• Chemia w barwieniu i wykończeniu. Konopny T-shirt pomalowany toksycznymi barwnikami nie jest produktem ekologicznym, niezależnie od pochodzenia surowca.

Maciek jest też krytyczny wobec certyfikatów. GOTS, Oeko-Tex, „ekologiczna bawełna z Pakistanu”, to wszystko bywa papierologią, która w realnym łańcuchu produkcyjnym mija się z rzeczywistością. Nie znaczy to, że certyfikaty są bezużyteczne; znaczy, że nie zwalniają konsumenta z myślenia. W jego ocenie renoma konkretnego producenta i transparentność łańcucha bije papierologię.

Konkretne wyzwania techniczne – parametr 8 vs 10

Włókiennictwo konopne nie jest problemem ideologicznym ani marketingowym. Jest problemem inżynierskim. Maciek mówi o tym na przykładzie jednego konkretnego parametru: wytrzymałości przędzy.

W tradycyjnym tkactwie potrzebne są dwa rodzaje przędzy, osnowa (nici wzdłużne, naciągane na krośnie) i wątek (nici poprzeczne). Osnowa pracuje pod stałym naprężeniem i musi mieć odpowiednio wysoki parametr wytrzymałościowy. W przypadku przędzy bawełnianej i lnianej te wartości są dobrze opisane od dekad. Konopia wraca do przemysłu po długiej przerwie i krzywa uczenia się zaczyna od początku.

Dzisiejsza polska przędza konopna osiąga wytrzymałość rzędu 8 w jednostkach branżowych, podczas gdy do produkcji tkanin (z osnową konopną) potrzeba minimum 10. To różnica, która brzmi mało, ale w praktyce oznacza, że osnowa pęka na krośnie. Stąd strategiczna decyzja Kombinatu: zacząć od dzianin, nie od tkanin. Dzianina (jak typowy T-shirt) ma inną strukturę, pętelkową, nie krzyżową, i nie wymaga przędzy o najwyższej wytrzymałości.

Roadmapa: pierwsze koszulki dziane z polskiej konopi mają trafić do sklepu Kombinatu do końca roku (2023/24). Tkaniny, w kolejnym etapie, kiedy parametr 10 będzie osiągalny powtarzalnie.

Krótkie włókno i czechosłowacka technologia przędzenia

Druga techniczna decyzja Kombinatu dotyczy tego, jakie włókno się przerabia. Tradycyjne, „szlachetne” włókiennictwo konopne pracowało na długim włóknie, uzyskiwanym przez wodne roszenie i ręczne czesanie. To metoda pracochłonna, wymagająca dużej infrastruktury i specyficznej wiedzy, której w Polsce zwyczajnie nie ma już kto przekazać.

Kombinat Konopny postawił na pracę z krótkim włóknem konopnym, bardziej dostępnym, łatwiejszym do uzyskania metodą roszenia rosowego (na polu) i kompatybilnym z technologią przędzalniczą, która historycznie była rozwijana w Czechosłowacji. Czechosłowackie maszyny pozostały dziedzictwem przemysłu wczesnopowojennego, i to one są dziś realnym punktem wyjścia dla odtwarzania polskiego przędzalnictwa konopnego.

To nie jest „high-tech”. To jest „mid-tech, który działa”, i ma szansę dać produkt powtarzalny, w cenie, którą polski klient zaakceptuje. Dla porównania, próby budowy od zera linii technologicznej na długie włókno wymagałyby inwestycji liczonych w dziesiątkach milionów złotych i kilku lat opóźnienia.

Lokalność większa niż certyfikat – rolnicy 30-50 km od Trzebląga

Najbardziej konkretnym argumentem ekologicznym Kombinatu jest geografia. Surowiec kontraktowany jest u rolników w promieniu 30-50 km od Trzebląga. Tam też odbywa się przetwarzanie. Tam też (docelowo) wyrób gotowych dzianin.

Co to znaczy w praktyce? Ślad węglowy transportu, jednego z najczęściej zaniedbywanych komponentów cyklu życia tekstyliów, jest minimalny. Konopia nie przepływa Oceanu Indyjskiego trzy razy zanim trafi do polskiego sklepu. Słoma idzie ciężarówką 40 km. Włókno wędruje krótkim odcinkiem do przędzalni. Dzianina powstaje regionalnie. To jest rzeczywista realizacja postulatu „short supply chain”, krótkiego łańcucha dostaw, o którym pisze m.in. EIHA w swoich raportach.

Czy to zastąpi certyfikat GOTS? Nie. Ale w ocenie Maćka zaufanie do konkretnego rolnika i konkretnego zakładu, którego można odwiedzić, daje konsumentowi więcej niż papier z odległej fabryki, której nikt nigdy nie widział.

Co z tym może zrobić konsument

Rozmowa kończy się pytaniem praktycznym: jeśli chcę kupić odzież, która rzeczywiście ma sens ekologiczny, co mam robić?

• Kupuj mniej i rzadziej. Najlepszy T-shirt to ten, który już mamy. Żaden surowiec, konopny, bawełniany, syntetyczny, nie obroni fast fashion.
• Pytaj o łańcuch dostaw. Skąd surowiec, gdzie przerabiany, gdzie szyty. Marka, która nie potrafi odpowiedzieć, prawdopodobnie ma coś do ukrycia.
• Wybieraj producentów lokalnych, jeśli to możliwe. Krótszy transport to wymierna oszczędność CO₂.
• Nie traktuj certyfikatu jak końca dyskusji. Certyfikat to przesłanka, nie dowód.
• Daj polskim producentom czas. Włókiennictwo konopne odbudowuje się od podstaw. Promil rynku to dziś realny pułap; za pięć lat może być więcej.

FAQ

Powiązane materiały

• Konopie włókniste w przemyśle: budownictwo i tekstylia (078)
• Konopie w nowoczesnej gospodarce, zastosowania (062)
• Zielony Ład, konopie i kredyty węglowe CO₂ (063)

Źródła

1. Salentijn EMJ et al. New developments in fiber hemp (Cannabis sativa L.) breeding. Industrial Crops and Products 2014. sciencedirect.com
2. Schluttenhofer C, Yuan L. Challenges towards Revitalizing Hemp: A Multifaceted Crop. Trends in Plant Science 2017. PubMed 28886910
3. EIHA, European Industrial Hemp Association, raporty branżowe. eiha.org
4. FAO, Hemp (Cannabis sativa) genetic resources and traceability for industrial uses. fao.org
5. GOTS, Global Organic Textile Standard, pełna definicja standardu. global-standard.org
6. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115, m.in. limit THC 0,3% w konopiach włóknistych. eur-lex.europa.eu

Disclaimer. Artykuł ma charakter informacyjny i opiera się na rozmowie z odcinka 035 podcastu Rozmowy Konopne (19.10.2023) oraz publicznie dostępnych źródłach branżowych. Dane techniczne, plany produkcyjne i terminy wprowadzenia produktów do sprzedaży pochodzą od rozmówcy i odzwierciedlają stan jego wiedzy na moment nagrania; mogły ulec zmianie. Tekst nie stanowi porady inwestycyjnej, prawnej ani rolniczej. Po aktualne dane dotyczące przepisów o uprawie konopi włóknistych w Polsce i UE odsyłamy do oficjalnych źródeł.